داستان احسان و «ماه من»؛ هوشمندی یک خواننده برای انتخاب مسیری سخت

خبرگزاری مهر-گروه هنر؛ در هم‌آمیختگی «موسیقی» و «مناجات» مسیری ارزشمند و مشخص در ساحت موسیقی کشورمان است که طی دهه‌های گذشته به واسطه حضور هنرمندان و ذاکران اهل بیت (ع) در قالب‌های مختلفی پیش روی مخاطبان قرار گرفته و توانسته است در گونه‌های تعریف‌شده‌ای جایگاه ویژه‌ای برای خود کسب کند. فرآیندی به شدت قابل اتکا که از دیرباز محل رفت و آمد هنرمندان ارزنده‌ای بوده که هر کدام با توسل به داشته‌های تجربی یا علمی خود از موسیقی، ارادت خود را به پیشگاه حضرت پروردگار اعلام کرده‌اند. عرض ارادتی موسیقایی که طبیعتاً اوج آن را می‌توان در ایام ماه مبارک رمضان دید و شنید که چگونه هنرمندان پیشگام موسیقی ایرانی، توانستند آثاری را خلق کنند که با الهام از نیایش‌ها، ادعیه و حتی آیات قرآن مجید هرکدام تبدیل به آثاری ماندگار در تاریخ موسیقی این سرزمین شدند.

آثاری که اگرچه در چهار پنج سال اخیر از تولید کیفی و کمی آنها کاسته شده اما همچنان در حوزه توجه و عنایت تعدادی از هنرمندان قرار دارد و می‌تواند در روزگار دعواها، تلخی‌ها، ناملایمات و گلایه‌های متعدد انسان امروزی، برای آنهایی که گوشه چشمی به موسیقی جدی و موسیقی ایرانی دارند، پناهگاهی مستحکم در دریافت آرامش و پرواز به سوی معبود باشند؛ آثاری که شنیدن آنها به ویژه در ایام ماه مبارک رمضان طعم شیرین‌تر و جذاب‌تری دارد که ای کاش برای همه ما فرصتی پدید آید تا بتوانیم در چند دقیقه کوتاه، یک تجربه موسیقایی ناب را در ضیافت «مناجات» و الحان موسیقی از سر بگذرانیم.

طی سال‌های اخیر هم برخی از هنرمندان، مجموعه‌ها و مراکزی که در حوزه موسیقی آئینی فعالیت‌های مستمری دارند، تلاش خود را انجام داده‌اند تا به واسطه بهره مندی از ویژگی‌ها و گنجینه‌های نهفته در موسیقی ردیف دستگاهی و موسیقی نواحی ایران دست به تولید و یا بازسازی آثاری بزنند که طی سال‌های اخیر و حتی دهه‌های گذشته با حضور هنرمندان صاحب نام این عرصه به ویژه آواز پیش روی مخاطبان قرار گرفته‌اند. آثاری که با اتکا به گونه‌های آئینی چون «مناجات خوانی» که از گذشته‌های دور رسمی ارزشمند در ماه مبارک رمضان تلقی می شده و در جغرافیای ایران عزیز از تنوع زیادی هم برخوردار است، توانسته‌اند لحظات نابی را برای روزه داران فراهم کنند.

جمع آوری و تدوین چنین مجموعه‌هایی که دربرگیرنده ابعاد بسیار گوناگونی در حوزه‌های مختلف موسیقی بوده، امری دشوار و البته اجتناب ناپذیر است که باید برای حفظ و نگهبانی این میراث گرانبها تلاش‌های مضاعفی به خرج داد، شرایطی که اگرچه طی سال‌های اخیر به واسطه حضور مجموعه‌هایی چون مرکز موسیقی حوزه هنری، دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز موسیقی انقلاب اسلامی (مأوا)، دفتر موسیقی و سرود سازمان صداوسیما، مرکز هنری رسانه‌ای نهضت و برخی دیگر از نهادها سعی در احیای موسیقی آئینی و مذهبی ما داشته اما به لحظ فنی قطعاً دربرگیرنده مؤلفه‌های گوناگونی است که از درون آنها می‌توان پی به ارزش‌های والاتر و ارجمندتر موسیقی ردیف دستگاهی ایران برد. حتی اگر بدانیم چنین آثاری شاید مشتمل بر تعداد کمتری از مخاطبانی باشند که در این سال‌ها به شدت ذائقه خود را خواسته یا ناخواسته در حال تغییر می‌بینند.

باید پذیرفت که تولید، بازسازی و تدوین آثار موسیقایی که ریشه در باورها، آئین‌ها و اعتقاد الهی ما ایرانیان دارد امری لازم و جدی به ویژه در روزگار پربحران فرآیند تولید و عرضه موسیقایی است که می‌بایست با اتکا و دانش هنرمندان پیشگام این عرصه هم در قالب به روز و هم قالب تاریخی‌اش در دسترس مخاطبان و پژوهشگران قرار گیرد. شرایطی که بی تردید لازمه شناخت هویت فرهنگی هر یک ما از ایرانی‌هایی است که بدجور خودمان را به شرایط فعلی روزگار بدون توجه به آنچه میراث‌دار آن هستیم، سپردیم و لازم است با شنیدن آثاری که می‌توانند به سهم خود بخشی از شناسه هویتی و اعتقادی ما ایرانیان باشد، رجعتی موسیقایی به این میراث داشته باشیم؛ رجعتی که می‌تواند دربرگیرنده انتقال آرامشی باشد که انسان امروزی از پس اتفاقات، مشکلات و بحران‌های ریز و درشت روزگار خود می توانند از آن به عنوان پناهگاهی ملهم از آموزه‌های اعتقادی و الهی بهره گیرد.

آنچه در سلسله گزارش‌های «مناجات‌هایی که با موسیقی شنیدنی شدند» گروه هنر خبرگزاری مهر پیش روی مخاطبان قرار می‌گیرد، تلاش برای رجعت دوباره به بخشی از آثار مهم موسیقایی در حوزه مناجات خوانی و موارد مشابهی است که در ایام ماه مبارک رمضان به واسطه آثاری در قالب آلبوم، تک‌آهنگ و یا یک اثر موسیقایی-مذهبی پیش روی مخاطبان قرار گرفته‌اند.

در پانزدهمین شماره از این سلسله گزارش ها به سراغ پروژه موسیقایی «ماه من» به خوانندگی احسان یاسین از پدیده‌های معرفی شده در فصل سوم مسابقه استعدادیابی «عصرجدید» رفتیم که در زمان انتشارش به واسطه حال و هوای عرفانی و مذهبی قطعات که در ژانر موسیقی پاپ پیش روی مخاطبان قرار گرفت، توانست با اقبال نسبتا خوبی از سوی مخاطبان مواجه شود و شکل و شمایل الگوبرداری شده مناسبی از آثار خواننده ایرانی‌الاصلی چون سامی یوسف را به جامعه هدف این نوع آثار معرفی کند.

آلبوم «ماه من» اسفند سال ۱۴۰۱ به تهیه‌کنندگی سجاد شاکری با خوانندگی احسان یاسین جوان در قالب یک پروژه چندزبانه فارسی، انگلیسی و عربی مشتمل بر هشت قطعه به نام‌های «ماه من»، «ستایش»، «لایا دنیا»، «ربنا»، «بازم برگرد»، «یا مصطفی»، «مآب»، «رحیل» با اشعار شاعرانی چون خواجه عبدالله انصاری، سجاد شاکری، مرتضی حیدری آل‌کثیر، شروین معینی، محمدرضا قره‌داغی، احسان یاسین و نادر التتان، آهنگسازی شروین معینی، علیرضا مرادی، محمد احمدی و احسان یاسین و تنظیم شهاب اکبری، حسن بابامحمودی، مهدی نادی صفایی و علیرضا مرادی توسط کمپانی به نام «نورانیک میوزیک» در فضایی معنوی پیش روی مخاطبان قرار گرفت.

مسیری که به نظر می‌آمد هم از حمایت رسانه‌ای و تبلیغاتی مناسب، هم از پشتیبانی یک گروه درست و حسابی از شاعران، نوازندگان، آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان و هم برنامه‌ریزی درستی برای عرضه نسخه فیزیکی و دیجیتالی آن برخوردار بود و فضایی را فراهم ساخت که احسان یاسین تازه‌وارد از پس برگزیده شدن در یک برنامه تلویزیونی پخش‌شده از رسانه ملی به سرعت هر چه تمام‌تر وارد فرآیند حرفه‌ای تولید موسیقی شود. فرآیندی که دربرگیرنده الگوریتم بسیار پیچیده‌ای برای موفقیت و جلب مخاطب است و می‌تواند «احسان» را با یک تجربه و آزمونی جدی برای تثبیت در مارکتینگ مواجه کند.

البته ذکر این نکته هم خالی از لطف نیست که یاسین پیش از انتشار آلبوم، یا در قالب همکاری با مجموعه‌های مختلف یا به صورت مستقل تک‌آهنگ‌ها و نماهنگ‌های مناسبتی و مذهبی را هم تولید کرده بود که در برخی از آنها نیز همکاری با چند هنرمند غیر ایرانی از جمله رضا زکریا و محمد طارق نیز به چشم می‌خورد. شرایطی که توانست در تقویت اعتماد به نفس و ارتقای سطح کیفی این خواننده خوش‌صدا و خوش‌آتیه نقش موثری ایفا کند.

به هر ترتیب ماجرای تولید آلبوم «ماه من» احسان یاسین به شکلی پیش رفت که وی سرانجام توانست در ۱۷ فروردین ۱۴۰۲ تازه‌ترین کنسرت خود را با همراهی ارکستر ایستگاه به رهبری مهدی نوروزی در تالار وحدت تهران به عنوان یکی از حرفه‌ای‌ترین مکان‌های برگزاری کنسرت برای مخاطبان این گونه آثار اجرا کند. اجرایی که بی‌تردید با فراز و نشیب‌هایی به لحاظ نوع اجرای او برخوردار بود اما نشان داد که این خواننده می‌تواند تبدیل به یکی از نمادهای مهم اجرای موسیقی مذهبی و عرفانی در حوزه موسیقی پاپ شود و بتواند نماینده شایسته‌ای برای کشورمان برای اجرای این گونه آثار در ایران و حتی کشورهای دیگر شود.

کما اینکه بعدها نیز مسیر برگزاری کنسرت‌ها ادامه پیدا کرد و او هر از چندگاهی هم در برخی سالن‌های مهم پایتخت به اجرای برنامه پرداخت. راهی که سامی یوسف به عنوان یک هنرمند پیشگام تولید چنین آثاری با موفقیت انتخاب کرد و اکنون تبدیل به هنرمندی دارای امتیازهای جهانی شده است.

این هنرمند که طی سال های اخیرهم تلاش کرده با اتکا در ژانر مورد نظرش به فعالیت ادامه دهد، چندی پیش بود که در یک گفتگوی رسانه ای در پاسخ به پرسشی مبنی بر اینکه بسیاری او را نسخه ایرانی «سامی یوسف» خواننده ایرانی‌الاصل جهان عرب لقب داده‌اند، توضیح داد: همواره آثار سامی یوسف و دیگر خواننده‌های جهان عرب را شنیده‌ام و علاقه بسیاری به این سبک دارم. الگوهای زیادی را در دوران کاری خود داشته‌ام اما واقعا من احسان یاسین هستم، نه سامی یوسف؛ به هر حال فعالیت در ژانر موسیقی الهی موضوعی حساس و بسیار سخت است. باید همه جوانب در نظر گرفته شود تا تاثیرگذاری این ژانر در مسیر درست خود قرار داده شود. مخاطب موسیقی برای شنیدن و ارتباط برقرارکردن با این نوع موسیقی باید آماده شود و پذیرش پیام‌ها در این گونه آثار بسیار عمیق و جدی است.

تلاش برای تلفیق سبک‌های مختلف موسیقایی از بارزترین ویژگی‌های موسیقی احسان یاسین است که سعی دارد عناصری از موسیقی پاپ، راک و موسیقی سنتی ایرانی را با هم ترکیب کرده و فضایی نو و بدیع خلق کند. این تلفیق با همکاری تعدادی دیگر از آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان به چند شکل در آثارش دیده می‌شود که از آن جمله می‌توان به «تنظیم مدرن ملودی‌های شرقی با بهره‌مندی از ملودی‌ها و فواصل موسیقی ایرانی» و «هم‌نشینی اشعار کهن با موسیقی نو» اشاره داشت.

این خواننده ۲۸ ساله در همین پروژه «ماه من» بود که توانست با بهره‌مندی از طنین و عمق صدای خود که به نظر می‌آید با تمرین و فراگیری اصول خوانندگی صورت گرفته باشد، نوعی از خوانندگی را به شنونده منتقل کند تا احساسی بودن اجراهایش را بیشتر نمایان سازد. از سوی دیگر او در اجرای تحریرها و پیچش‌های صوتی، مهارت‌هایی هم دارد. این تحریرها اگرچه ریشه در موسیقی سنتی ایرانی دارند اما با تکنیک‌های خوانندگی پاپ و راک تلفیق شده و به هویت منحصربه‌فرد او تبدیل شده‌اند. این در حالی است که تلاش برای تسلط بر انتقال احساس از طریق صدا، یکی از نقاط قوت اصلی‌ احسان است که شنونده به وضوح می‌تواند حس غم، شوق، عرفان یا حماسه را در لحن صدای او تشخیص دهد.

به نظرمی‌آید محتوای اشعار انتخاب شده توسط احسان یاسین به ویژه در همین آلبوم «ماه من» هم عمدتا دارای لایه‌های معنایی عمیقی است. او به اشعار عرفانی و کهن فارسی علاقه نشان داده و حتی در آثاری که از شاعران معاصر استفاده می‌کند، باز هم به دنبال اشعاری با محتوای عمیق و پرسشگرانه است، نه صرفا ترانه‌های عاشقانه سطحی. این مسأله به موسیقی او هویتی فراتر از یک قطعه تفننی می‌بخشد.

به هر ترتیب ویژگی موسیقی احسان یاسین با تمام نقدها و نظرها را می‌توان «تلاش برای ارائه ترکیبی هوشمندانه از اصالت و مدرنیته» دانست که این خواننده جوان فعلا با اتکا به توانایی‌های خود که بی شک باید در مسیر تکمیل و آموزش بیشتری هم هدایت شوند با هم جواری با مواردی چون تکیه بر ریشه‌های عمیق موسیقی و ادبیات ایرانی و تلفیق آن با زبان موسیقی روز جهان، توانسته صدایی متمایز برای خود دست و پا کند که برای مخاطبان این نوع آثار شنیدنی است.