کشف معبد نادر میترا در کرواسی

مجله اینترنتی باستان شناس : کشف یک نیایشگاه یا معبد میترا (Mithraeum) در کشور کرواسی، دانشمندان و مورخان را مجاب کرده است تا در مورد یکی از شاخص‌ترین و مرموزترین آیین‌های اسرارآمیز امپراتوری روم تجدیدنظر کنند. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که پیروان آیین مهر (میترا) در منطقه «موچیچی» (Močići)، برخلاف تصورات پیشین، نه در معابد تاریک، بسته و سرپوشیده، بلکه در یک فضای باز صخره‌ای گردهم می‌آمدند؛ فضایی طبیعی که توسط یک غار، یک چشمه و چشم‌انداز کوهستانی دالماسی شکل گرفته بود.

این پژوهش که توسط «ایان اس. ویلسون» از دانشگاه هاروارد و «متیو مک‌کارتی» از دانشگاه بریتیش کلمبیا در نشریه باستان‌شناسی روم (Journal of Roman Archaeology) منتشر شده، یک محوطه کمتر مطالعه‌شده میترایی را در تپه‌های بالای شهر باستانی «اپیداوروم» (در نزدیکی ساوتاب امروزی در سواحل آدریاتیک کرواسی) مورد بررسی دوباره قرار داده است. یافته‌های آن‌ها نشان می‌دهد که این نیایشگاه به هیچ وجه با الگوی استاندارد و شناخته‌شده «میتریوم» (معابد اختصاصی میترا در سراسر جهان روم) همخوانی ندارد.

الگوی سنتی معابد میترا چیست؟

بیش از یک قرن است که باستان‌شناسان معابد میترایی را به عنوان تالارهای دراز، سرپوشیده و بسته می‌شناسند. این فضاها معمولاً دارای سکوها یا نیمکت‌های بلند در دو طرف برای نشستن و دراز کشیدن پیروان، یک راهروی مرکزی و یک نقش‌برجسته یا مجسمه از آیینه «مهرپرستی» (Mithraism) در انتهای تالار بودند که میترا را در حال قربانی کردن گاو نر (گاو اوژن/Tauroctony) نشان می‌داد. این فضاها همواره به عنوان محیط‌های مذهبی تحت کنترل تعبیر می‌شدند که گروه کوچکی از پیروان در آنجا گرد هم می‌آمدند، غذای آیینی می‌خوردند و مناسک رازآمیز خود را دور از چشم عموم انجام می‌دادند.

اما معبد «موچیچی» کاملاً متفاوت عمل می‌کند.

یک محوطه مذهبی رومی بدون معبد متداول!

این محوطه برای نخستین بار در سال ۱۸۸۳ توسط باستان‌شناس مشهور، «آرتور ایوانز» توصیف شد. او به وجود یک نقش‌برجسته صخره‌ای از میترا در بالای دهانه یک غار آهکی که حوضچه و چشمه‌ای طبیعی در خود داشت، اشاره کرد. با وجود این گزارش اولیه، این نیایشگاه هرگز به طور کامل حفاری، نقشه‌برداری یا به صورت سه‌بعدی مطالعه نشده بود.

ویلسون و مک‌کارتی با استفاده از روش‌های مستندسازی مدرن، از جمله فتوگرامتری «ساختار از حرکت» (Structure-from-Motion)، به این محوطه بازگشتند. آن‌ها با ایجاد یک مدل سه‌بعدی دقیق از طریق عکس‌ها و اندازه‌گیری‌های پیشرفته، توانستند نحوه ارتباط میان نقش‌برجسته صخره‌ای، غار، چشمه و فضای باز اطراف را به عنوان یک کل واحد آیینی بررسی کنند.

یافته‌های آن‌ها شگفت‌انگیز بود: هیچ اثری از یک معبد ساخته‌شده با دست بشر وجود ندارد. هیچ دیواری، جای کلنگ یا شیاری برای سقف، سوراخی برای تیرهای چوبی، سفال‌های سقف رومی و یا نیمکت‌های سنگی برای صرف غذا در اطراف فضای اصلی یافت نشد. خود غار نیز کوچک‌تر از آن است که بتواند به عنوان یک میتریوم سنتی عمل کند. فضای قابل استفاده آن تنها حدود ۱۷.۷ متر مربع است که بسیار کوچک‌تر از میانگین اتاق‌های اصلی معابد میترایی است و فضای کافی برای ضیافت‌های دسته‌جمعی معروف این آیین را ندارد.

نقش‌برجسته میترا با ابعادی حدود ۷۵ سانتی‌متر ارتفاع و ۱۱۰ سانتی‌متر عرض، مستقیماً بر روی صخره و در بالاترین نقطه دهانه غار تراشیده شده است. نمادنگاری آن برای باستان‌شناسان کاملاً آشناست: میترا در حال کشتن گاو نر، به همراه سگ، مار، عقرب، مشعل‌داران (کوتس و کوتوپاتس)، سول (خدای خورشید)، لونا (خدای ماه) و کلاغ. این یعنی نیایشگاه از نظر تصویرگری، از زبان مشترک میترایی پیروی می‌کند، اما از نظر معماری، تمام قواعد آن را می‌شکند!

مناسکی که در فضای باز اجرا می‌شدند

موقعیت قرارگیری نقش‌برجسته یکی از کلیدی‌ترین سرنخ‌هاست. از داخل غار، دیدن این تصویر بسیار سخت و نامناسب است؛ اما از فضای باز و پاک‌سازی‌شده بیرون غار، این نقش‌برجسته به مرکز ثقل و نقطه تمرکز طبیعی کل محوطه تبدیل می‌شود.

این فضای باز بیرون غار، یک فرورفتگی کم‌عمق و تقریباً دایره‌ای به قطر ۱۴ متر تشکیل می‌دهد که شبیه به یک آمفی‌تئاتر کوچک طبیعی است. این فضا حدود ۱۲۰ متر مربع مساحت دارد که برای تجمع یک گروه بزرگ کاملاً کافی است. از این فضای باز، صحنه قربانی کردن گاو نر بر کل نیایشگاه مشرف بوده است؛ درست همان‌طور که تصاویر میترا در داخل معابد سرپوشیده رومی بر فضای تالار اشراف داشتند.

اگر این تفسیر درست باشد، موچیچی نماینده یک معبد میترایی در فضای باز (Open-air) است که نمونه‌ای بسیار نادر و شاید منحصربه‌فرد در جهان باستان باشد. اگرچه در مناطق دیگر نیز از صخره‌های طبیعی، صخره‌ها یا غارها برای پرستش میترا استفاده می‌شد، اما رومیان معمولاً ساختارهای دست‌سازی مانند دیوار، آستانه یا سقف را به آن اضافه می‌کردند تا محیط را محصور کنند. اما در موچیچی باستان‌شناسان هیچ قاب معماری دست‌سازی پیدا نکردند.

این کشف از آن جهت اهمیت دارد که مدل‌های سنتی میتراییسم همواره بر «قابلیت حمل و تکرارپذیری» معماری آن تاکید داشتند؛ به این معنا که یک جامعه پیرو میترا می‌توانست در هر کجای امپراتوری، یک اتاق نمادین شبیه به غار بسازد، تصاویر صحیح را در آن قرار دهد و فضا را آماده کند. اما موچیچی پتانسیل دیگری را نشان می‌دهد: در اینجا پیروان آیین، یک معبد استاندارد را به طبیعت تحمیل نکردند، بلکه از خود طبیعت و چشم‌انداز موجود استفاده کردند.

غار، چشمه و خدای «زاده‌شده از سنگ»

انتخاب محوطه موچیچی احتمالاً تصادفی نبوده است. میترا در تخیل مذهبی رومیان پیوند عمیقی با غارها، صخره‌ها و آب داشت. شواهد ادبی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که بسیاری از گروه‌های میترایی تلاش می‌کردند محیط‌های غارمانند را در داخل معابد مصنوعی بازسازی کنند. آن‌ها حتی از بافت‌های سنگی خاص یا سقف‌های گنبدی برای تداعی یک غار واقعی استفاده می‌کردند. در موچیچی اما نیازی به تقلید نبود؛ غار واقعی بود، سنگ‌های آهکی بخشی از زمین‌شناسی کارست منطقه بودند و چشمه به طور طبیعی از زمین می‌جوشید.

این چشمه جاری احتمالا معنای مذهبی خاصی داشته است. در نمادنگاری میترایی، صحنه‌ای به نام «معجزه آب» وجود دارد که در آن میترا با پرتاب یک تیر، آب را از دل صخره بیرون می‌کشد. چندین معبد میترایی در جهان شامل حوضچه‌ها، لوله‌ها یا کتیبه‌هایی تقدیم‌شده به Fons Perennis (چشمه همیشه‌جاری) هستند. در بسیاری از جاها آب به صورت نمادین یا مصنوعی وارد معبد می‌شد، اما در موچیچی، آب واقعی، دائمی و در مرکز اصلی محوطه بود. بنابراین، معنای این نیایشگاه از نقطه تلاقی نمادهای مشترک میترایی و چشم‌انداز خاص منطقه دالماسی شکل گرفته بود.

حضور سیلوانوس؛ لایه بومی دالماسی

در داخل غار، نقش‌برجسته آسیب‌دیده دیگری نیز وجود دارد که معمولاً آن را به «سیلوانوس» (Silvanus) منتسب می‌کنند؛ خدای رومی مرتبط با جنگل‌ها، دشت‌ها، حیوانات و زندگی روستایی. تنها بخش پایینی این پیکره باقی مانده است، اما پاهای بزمانند آن، یادآور شکل بومی خدای سیلوانوس در منطقه دالماسی با ویژگی‌های شبیه به «پان» (Pan) است.

این جزئیات بسیار حیاتی است. سیلوانوس به طور گسترده‌ای در دالماسی و به ویژه در محیط‌های روستایی و صخره‌ای پرستش می‌شد. حضور او در موچیچی نشان می‌دهد که این نیایشگاه یک سیستم مذهبی بسته و منحصراً متعلق به میترا نبوده است، بلکه این دو خدا احتمالاً یک فضای مشترک داشتند؛ امری که در نظام چندخدایی روم باستان و درآمیختگی آیین‌ها کاملاً رایج بود. پیوند میان یک چشمه غار، سیلوانوسِ بزباهو و نقش‌برجسته میترا بر روی صخره زنده، به این معبد شخصیتی کاملاً بومی و منطقه‌ای بخشیده است.

معبدی برای سفر در دل تپه‌ها

موچیچی یک زیارتگاه محلی و در دسترس نبوده است. این مکان در فاصله کمی کمتر از ۴ کیلومتری شهر بندری باستانی اپیداوروم قرار داشت، اما رسیدن به آن مستلزم صعودی عمدی و سخت به دل تپه‌ها بود. پژوهشگران آن را یک «معبد مقصد» (Destination Sanctuary) توصیف می‌کنند؛ مکانی که زائران برای بازدید از آن باید سختی سفر را به جان می‌خریدند.

این تلاشِ فیزیکی، تصور ما را از نحوه برگزاری مناسک تغییر می‌دهد. پیروان احتمالا مجبور بودند غذا، ظروف و تجهیزات آیینی را با خود به بالای تپه حمل کنند. بدون وجود نیمکت‌های سنگی معابد سنتی، آن‌ها احتمالا روی زمین می‌نشستند یا دراز می‌کشیدند. هر گردهمایی به آماده‌سازی طولانی نیاز داشت. اگر صرف غذا بخشی از مناسک بوده باشد، تجربه حضور در موچیچی از نظر فیزیکی کاملاً متفاوت با غذا خوردن در یک میتریوم تاریک و مجهز در رم، اوستیا یا شهرهای مرزی بوده است.

به دلیل عدم وجود حفاری‌های لایه‌شناختی، کتیبه‌ها یا آثار باستانیِ قابل تاریخ‌گذاری دقیق، محققان فعلاً زمان استفاده از این نیایشگاه را به طور کلی در دوره اوج پرستش میترا در امپراتوری روم، یعنی از قرن دوم تا اواسط قرن چهارم میلادی تخمین می‌زنند.

نتیجه‌گیری: بازخوانی آیین میترا از دل یک غار در کرواسی

کشف و بازخوانی معبد موچیچی تمام دانسته‌های ما را درباره پرستش میترا دگرگون نمی‌کند؛ وجود نقش‌برجسته گاوکشی نشان می‌دهد که این جامعه همچنان به زبان بصری و محوری این آیین وفادار بوده است. اما این محوطه، این ایده سنتی را که میتراپرستی همواره و در همه جا در یک ساختار معماری ثابت و بسته انجام می‌شده، به چالش می‌کشد.

در عوض، این کشف به ما مذهبی انعطاف‌پذیرتر را نشان می‌دهد؛ آیینی که می‌توانست خود را با زمین‌شناسی محلی، سبک زندگی روستایی، مکان‌های مقدس پیشین و خدایان منطقه‌ای تطبیق دهد. در موچیچی، میترا به سادگی در یک اتاق فرقه استاندارد رومی چپانده نشده است؛ او در یک چشم‌انداز زنده از سنگ آهک، آب جاری، مراتع و حافظه جمعی بومیان جای گرفته است. اهمیت این معبد کوچک در کرواسی در همین است: آیین‌های اسرارآمیز رومی فقط سیستم‌هایی از نمادها نبودند که در سراسر امپراتوری سفر کنند، بلکه بستگی به خاکی داشتند که پیروان بر روی آن قدم می‌گذاشتند.