۱۸ حقیقت شگفت‌انگیز درباره «بهرام» ایزد جنگ و پیروزی

مجله اینترنتی باستان شناس : در این مقاله، به بررسی ابعاد ناشناخته و جذاب بهرام ایزد اساطیری می‌پردازیم که از قلب اوستا تا آسمان‌ شب ومحوطه های باستانی ایران امتداد یافته است.

۱. نامی با ریشه «پیروزی مطلق»

نام اوستایی او «وِرِثْرَغنه» (Verethragna) از دو بخش تشکیل شده است: «وِرِثْرَه» به معنای مانع یا مقاومت و «غنه» به معنای زدن یا شکست دادن. بنابراین بهرام یعنی «ایزدی که هر مانعی را از پیش رو برمی‌دارد».

۲. ۱۰ پیکره بهرام

بهرام منحصر‌به‌فردترین ایزد ایرانی از نظر قدرت تغییر شکل است. بر اساس «بهرام‌یشت»، او برای یاری پهلوانان و ابراز قدرت خود در ۱۰ پیکر ظاهر می‌شود:

باد تندرو، گاو نر، اسب سفید، شتر مست، گراز تیزدندان، جوان ۱۵ ساله (سن آرمانی در ایران باستان)، مرغ وارغن (شاهین)، قوچ وحشی، بز کوهی و سرانجام یک جنگجوی مسلح.

۳. پیوند با سیاره مریخ

در ستاره‌شناسی باستانی و فرهنگ ایرانی، سیاره مریخ (بهرام) به دلیل رنگ سرخش که یادآور خون و خشم است، به این ایزد نسبت داده شده است. او در آسمان‌ها نیز نماد نبرد و سلحشوری است.

۴. ایزد محبوب اشکانیان و ساسانیان

بهرام محبوب‌ترین ایزد میان نظامیان و پادشاهان جنگجو بود. بسیاری از شاهان ساسانی نام «بهرام» را برای خود برگزیدند (مانند بهرام گور) تا خود را تحت حمایت مستقیم ایزد پیروزی قرار دهند.

۵. «آتش بهرام»؛ مقدس‌ترین شعله زرتشتی

بالاترین درجه آتش مقدس در آیین زرتشتی، «آتش بهرام» (آتش ورهرام) نام دارد. برپایی این آتش بسیار دشوار است و از تجمیع ۱۶ نوع آتش مختلف (از جمله آتش صاعقه) به دست می‌آید. این آتش نماد پیروزی نور بر تاریکی است.

۶. بخشنده نیروی جنسی و سلامت

برخلاف تصور عمومی که او را فقط ایزد جنگ می‌دانند، در متون کهن ذکر شده که بهرام به پیروانش «نیروی بدنی»، «سلامت اعضا» و «نیروی جنسی» می‌بخشد تا نسل ایرانیان قدرتمند باقی بماند.

۷. دشمن سرسخت پیمان‌شکنان

بهرام در کنار «مهر» (میترا)، وظیفه مجازات کسانی را دارد که دروغ می‌گویند یا پیمان‌شکنی می‌کنند. او با گرز گران خود بر فرق «مهر‌دروزان» (کسانی که به مهر خیانت کرده‌اند) می‌کوبد.

۸. جادوی پرِ شاهین (وارغن)

در اساطیر آمده است که اگر کسی پرِ مرغ «وارغن» (یکی از تجسدهای بهرام) را با خود داشته باشد، هیچ دشمنی بر او پیروز نمی‌شود و از نفرین و جادو در امان می‌ماند. این بن‌مایه بعداً در شاهنامه و داستان پرِ سیمرغ تکرار شد.

۹. روز بیستم هر ماه؛ روز بهرام

در تقویم ایران باستان، روز بیستم هر ماه به نام «ورهرام» یا «بهرام» نام‌گذاری شده است. ایرانیان در این روز جشن می‌گرفتند و معتقد بودند شروع کارهای بزرگ و سفر در این روز با موفقیت همراه خواهد بود.

۱۰. همراهی با ایزد «ام» (نیروی خیره کننده)

بهرام معمولاً تنها نیست؛ او به همراه ایزد «اَمَ» (مظهر قدرت و شهامت) و ایزد «پَرِند» (ایزد ثروت و باروری) حرکت می‌کند. این نشان می‌دهد که از نظر ایرانیان، پیروزی باید با قدرت اخلاقی و برکت همراه باشد.

۱۱. ریشه مشترک با «ایندرا» در هند

بهرام ایرانی با ایزد «ایندرا» در اساطیر هندو ریشه مشترکی دارد. هر دو ایزدِ اژدهاکُش هستند که نیروهای اهریمنی که مانع بارش باران یا پیشرفت خیر می‌شوند را نابود می‌کنند.

۱۲. حامی مسافران و غریبان

در فرهنگ عامه و متاخر ایرانی، «شاه ورهرام ایزد» به عنوان حامی مسافران شناخته می‌شد. امروزه نیز برخی زرتشتیان سفره‌هایی به نام «سفره بیست‌ و چهار روزه بهرام ایزد» برای گشایش در کارها پهن می‌کنند.

۱۳. نماد گراز؛ وحشت دشمنان

یکی از ترسناک‌ترین تجسدهای بهرام، «گراز» است. او در این شکل با دندان‌های تیز و نیروی عظیم، پیشاپیش گردونه «مهر» می‌دود تا راه را از پلیدی پاک کند. این تصویر نشان‌دهنده خشم مقدس علیه بی عدالتی است.

14.نماد حیوانی ایزد بهرام در لشگرگاه‌ها

یکی از حقایق جالب این است که در دوران باستان (هخامنشی و ساسانی)، در کنار دشتگاه‌ها و لشگرگاه‌های نظامی، تندیس‌ها و نمادهای حیوانی به‌صورت نشسته (مانند شتر نشسته یا عقاب نشسته) ایجاد می‌شد. این نمادهای حیوانی، در واقع سنت و سنبل ایزد بهرام، خدای جنگ بودند.

15.فلسفه نمادهای نشسته بهرام

برخلاف بسیاری از نشانه‌ها و تفاسیر مختلف، نمادهای نشسته ایزد بهرام در کنار لشگرگاه‌ها صرفاً جنبه سمبولیک داشته و جهت‌دهنده نیستند. قرار گرفتن ایزد بهرام در حالت نشسته، نشان‌دهنده و نماد نگهبانی و پاسداری او از سربازان یا همان پرستندگانش در برابر خطرات جنگ بوده است.

16.موقعیت قرارگیری نمادهای بهرام

نمادهای حیوانی قدرتی و ایزدی متعلق به بهرام (مانند شتر و لاک‌پشت)، همیشه در موقعیت‌های خاصی چیده می‌شدند. این تندیس‌ها و سنگ‌ها در کنار قلعه‌های نظامی (هم در دوره هخامنشی و هم ساسانی) و در بالادست دشتگاهِ لشگرگاه‌ها، در شعاع اطراف تا ۲۰۰ متری تعبیه می‌شدند که معمولاً در مجاورت آن‌ها منابع آبی و قبرستان‌ها نیز وجود داشته است.

17.روایت‌های مذهبی مرتبط با نمادهای سنگی

در بخش اسطوره‌شناسی و تحلیل روایات آمده است که بر روی برخی از سنگ‌های خاص باستانی (مانند سنگ شتر که نماد بارز ایزد بهرام است)، روایات مذهبی و امرکننده خاصی از سوی مذهبیون جاری می‌شده است. این روایات صرفاً توصیف کرامات هستند و به دلیل ماهیت آیینی و مذهبی، فاقد هرگونه دفینه می‌باشند.

18.فلسفه آیینی نمادهای «جای پا» و «انگشتان»

در سنت شفاهی و مذهبی باستان، حکاکی و ایجاد نمادهایی مانند جای پا یا انگشتان به شکل سنگی در محیط‌های نظامی، مستقیماً به حضور معنوی ایزد جنگ اشاره دارد. این نمادها نشان‌دهنده روایت‌های مذهبی و کرامات جاری شده از سوی مذهبیون و کاهنان باستان برای لشکریان بوده‌اند. از دیدگاه مذهبی باستان، این خطوط و جای پاها، مظهر قدم گذاشتن، تبرک و پاسداری ایزد بهرام از آن منطقه یا لشگرگاه به شمار می‌آمدند.

نمادها، نشانه‌ها و آثار به‌جامانده از روزگار باستان، نشانه گنج و دفینه نیستند؛ بلکه بازتابی از باورها، آیین‌ها، جهان‌بینی و شیوه زندگی مردمان گذشته به شمار می‌آیند.این یادگارها بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ما هستند و ارزش واقعی آن‌ها نه در طلا و ثروت، بلکه در دانشی است که از تاریخ، هنر، مذهب و اندیشه نیاکان‌مان به ما منتقل می‌کنند.برداشت نادرست از نمادهای باستانی به‌عنوان نشانه دفینه، نه‌تنها موجب تخریب آثار تاریخی و محوطه‌های باستانی می‌شود، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی یک ملت را نیز از بین می‌برد.حفظ و احترام به این آثار، وظیفه‌ای همگانی است؛ زیرا هر نقش، سنگ‌نگاره، بنا یا نشانه کهن، صفحه‌ای از کتاب هویت سرزمین ماست.

بیایید به جای جست‌وجوی گنج در دل آثار تاریخی، گنج واقعی را در شناخت، حفاظت و پاسداری از میراث فرهنگی‌مان پیدا کنیم.