تصاویر حیوانات سکایی در ابتدا نه از زیورآلات طلایی، بلکه از نقوش محدود روی اشیاء کاربردی مانند افسار اسب پدید آمدند.
مجله اینترنتی باستان شناس : دکتر تیمور سادیکوف و همکارانش، آثار مربوط به «سبک حیوانیِ سکاها» را که از محوطهٔ تونوگ ۱ ــ یکی از معدود محوطههای آغازین سکایی با تاریخگذاری معتبر ــ به دست آمده، مورد تحلیل قرار دادند. این پژوهش در نشریهٔ Antiquity منتشر شده است.
سبک حیوانیِ سکاها سنتی هنریِ منحصربهفرد است که با تصویرپردازیهای حیوانیِ استیلیزه شناخته میشود. این شیوه در سراسر دشتهای اوراسیا، در قالبهای گوناگونی چون سنگنگارهها، خالکوبیها، زیورآلات شخصی و سازوبرگ اسب دیده میشود.
گمان میرود خاستگاه این سنت در آسیای میانه بوده و همراه با گروههای آغازین کوچنشین بهتدریج در سراسر استپ گسترش یافته باشد. با این حال، از آنجا که تاریخگذاری بسیاری از آثار سبک حیوانی سکایی یا نامشخص است یا با قطعیت همراه نیست، همچنان ابهامهای مهمی دربارهٔ این گروه وجود دارد.
تونوگ ۱، محوطهای است که بهطور معتبر به اواخر سدهٔ نهم پیش از میلاد تاریخگذاری شده و آثاری از «سبک حیوانیِ سکایی» در آن یافت شده است. از آنجا که از این دوره نمونههای اندکی از یادمانهای «از نوع سکایی» با تاریخگذاری قطعی ثبت شدهاند، این کشف نگاهی کمنظیر به مراحل آغازین شکلگیری این شیوهٔ هنری منحصربهفرد ارائه میدهد.
یکی از پژوهشگران مشارکتکننده در این مطالعه، دکتر جینو کاسپاری، میگوید: «تونوگ-۱ از نظر قربانیهای آیینی و معماری تدفینی یادمانی است بسیار نادر، حتی یگانه. شاید نمونههای مشابهی وجود داشته باشد، اما برای پژوهشگری مانند من این واقعاً فرصتی است که تنها یک بار در زندگی ممکن است پیش آید. یگانگی این محوطه همان دلیلی است که ما را در روند کاوش به نهایت دقت و احتیاط وامیدارد؛ زیرا برای گشودن این آرامگاه فقط یک فرصت در اختیار داریم.»
محوطهای که در باتلاقی در درهٔ رود «اویوک» در منطقهٔ تووای روسیه قرار دارد، نخستین بار در سال ۱۹۸۰ ثبت شد. با این حال، به دلیل ارتفاع کم تپهٔ تدفینی (تومولوس) و موقعیت جغرافیایی آن که دسترسی و شناسایی را دشوار میکرد، برای پژوهشهای بیشتر مناسب تشخیص داده نشد.
با این حال، کاوشها و تحلیلهای تازه در سالهای بعد نشان داد که این محوطه «سهگانهٔ سکایی» ــ یعنی سلاحها، سازوبرگ اسب و نقشمایههای سبک حیوانی ــ را بهطور کامل در خود جای داده است. همراه با دیگر محوطههای درهٔ اویوک، از جمله آرژان ۱ و آرژان ۵ (که بخشی از آن کاوش شده)، این یافتهها از نخستین نمونههایی پرده برمیدارند که میتوان آنها را بهعنوان فرهنگ مادی سکایی شناخت.
برخلاف سبک حیوانیِ متأخر سکاها که با نقشمایههای گوزن، گریفون و آثار زرین ــ اغلب بهصورت پلاکها و زیورهای شخصی برای نخبگان ــ شناخته میشود، تونوگ ۱ تصویری متفاوت عرضه میکند. تمامی مجموعهٔ سبک حیوانی در این محوطه تنها با چهار نقشمایهٔ جانوری نمایان است: بزسانان (مانند قوچ)، گربهسانان، پرندگان و مارها.
دکتر کاسپاری توضیح میدهد: «باید استپهای هزارهٔ نخست پیش از میلاد را همچون دورهای پیشاتاریخی در نظر گرفت؛ زیرا منابع مکتوب محلی در دست نداریم و بنابراین دادههای ما برای ورود به جزئیاتِ تفسیرهای نمادین محدود است. روشن است که جانوران وحشی، بهعنوان ارواح ساکن در جهان طبیعی، اهمیتی بسزا داشتند و بیشتر با تصویرپردازی از آنها روبهرو میشویم؛ حیوانات اهلی تقریباً غایباند (قوچها احتمالاً همان قوچهای وحشی آرگالی بودهاند).»
این مجموعهٔ محدود، در تضاد آشکار با تنوع غنی جانورانی است که بعدها بر هنر سکایی چیره شد. افزون بر این، بیشتر آثار سبک حیوانی در تونوگ ۱ با اسبها پیوند داشتند: از جمله دهنهها، تزیینات یراق و تقسیمکنندههای تسمه. تنها دو نمونهٔ مرتبط با گربهسانان یافت شد که با خنجرها همراه بودند.
به همین ترتیب، در حالی که آثار سبک حیوانیِ متأخر غالباً با طلا ساخته میشدند، در اینجا بیشتر از استخوان و برنز تولید شدهاند. هرچند در دو گور دستنخوردهٔ تونوگ ۱ طلا به دست آمد، اما هیچیک از آثار سبک حیوانی سکایی در این محوطه با طلا ساخته نشده بود.
این پژوهش فرضیهای را مطرح میکند مبنی بر اینکه تنوع نقشمایهها و کاربردهای مشاهدهشده در آثار سبک حیوانی سکایی میتواند نتیجهٔ گردهمایی گروههای اجتماعیِ گوناگون با سنتهای هنری و فناورانهٔ متفاوت در «درهٔ پادشاهان» اویوک برای اجرای آیینهای تدفینی بوده باشد.
پژوهشگران همچنان در حال بررسی دقیق یافتههای این محوطهٔ منحصربهفرد هستند تا بینشهای بیشتری دربارهٔ این دورهٔ رازآلود از جهان سکایی به دست آورند.
نظرات کاربران